ایران نوین

«تاریخ کهن قلندریه»؛ احمد تارگون کارا مصطفی؛ ترجمه‌ی مرضیه سلیمانی؛ فرهنگ معاصر دوستان ناهنجار خداوند

دکتر علی غزالی ‌فر*،   3960620213 ۰ نظر، ۳ در صف انتشار و ۰ تکراری یا غیرقابل انتشار
دوستان ناهنجار خداوند

آشناشدن با قلندریه صرفا اطلاع از یک جریان تاریخی نیست که آغاز و پایان مشخصی داشت، بلکه در واقع فهمیدن یکی از ابعاد، رویکردها و امکانات زندگی بشری است.

«تاریخ کهن قلندریه»
نویسنده: احمد تارگون کارا مصطفی
مترجم: مرضیه سلیمانی
ناشر: فرهنگ معاصر، چاپ اول 1396
272 صفحه، 20 هزارتومان
 

*****

در سال 658 هجری قمری، گروهی از قلندران در سوریه به حضور هلاگوخان رسیدند. این حاکم مغول برای قلع و قمع مخالفان به آنجا رفته بود. او می‌خواست درباره این افراد بیشتر بداند. از وزیرش پرسید اینان کیستند؟ وزیر گفت که آنها اضافات و زوائد جهان هستند. خان مغول تکلیفش را فهمید. اندکی بعد همه آنان را از دم تیغ گذراندند و به دیار عدم فرستادند. آن وزیر، دانشمند و عالم بزرگ، خواجه نصیرالدین طوسی (597-672)، بود.

اما آن اضافات و زوائد جهان، کم نبودند و کم نبودند کسانی که طور دیگری در مورد آنها سخن می‌گفتند. مولانا (604-672)، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی، با آنان همدلی داشت و برای بزرگان‌شان احترام قائل بود. یک روز که آرایشگرش می‌خواست ریش او را کوتاه کند، از او پرسید چه کند و چقدر کوتاه کند. مولانا گفت زیاد کوتاه کن؛ در حدی که میان مرد و زن فرقی باشد. بعد افزود من به قلندران رشک می‌برم که ریش خود را کامل می‌تراشند.

این دو برخورد متفاوت از دو شخصیت بزرگ معاصر، تا امروز هم ادامه داشته و حتی بین محققان نیز وجود دارد و نشان می‌دهد که جریان قلندریه چقدر پیچیده است. این پیچیدگی، شناخت آن را دشوار می‌سازد. به علاوه، منابع موثق در این زمینه زیاد نیست؛ زیرا خود قلندران به دلیل سرشت فعالیت‌شان به نوشتن درباره خود چندان اهمیتی نمی‌دادند و اغلب کسانی که در مورد آنان نوشته‌اند به دلیل خصومتی که نسبت به آنان داشتند، منصفانه گزارش نداده‌اند و تصویری یک‌طرفه از آنان ترسیم کرده‌اند. لذا مباحث مربوط به جریان قلندریه را باید بیشتر در لابه‌لای دیگر آثار جستجو کرد؛ آثاری که بسیاری از آن‌ها نسخه خطی است و دسترسی به آن‌ها مشکلات خاص خودش را دارد.

همین امر پژوهش را بسیار طاقت‌فرسا می‌سازد و باعث شده کمتر کسی تن به چنین کاری دهد. از این روی پژوهش‌های آکادمیک در مورد این جریان اسلامی به هیچ وجه در خور اهمیت و گستردگی آن نیست. اما برخی از تحقیقات قابل ستایش است. اثر دکتر احمد تارگون کارا مصطفی این‌گونه است. کتاب عالمانه او اگرچه کاملا مستند، موثق و حاصل سال‌ها تحقیقات جدی در این زمینه است، اما در عین حال بسیار شیرین و بدون پیچیدگی نوشته شده است.

ترجمه تحت اللفظی عنوان کتاب "دوستان ناهنجار خداوند" است، اما چون برای خواننده ایرانی خالی از ابهام نیست، مترجم عنوان گویاتری برای آن برگزیده است. همچنان که مقدمه بلند و عالمانه‌ای در باب کتاب و موضوع آن نگاشته‌ که مقدمه خوبی برای ورود به مطالب اصلی است.

مباحث این کتاب را، که در هشت فصل سامان یافته است، می‌توان به دو نوع کلی تقسیم کرد: تاریخ و نظریات. نویسنده، هم به تاریخ شکل‌گیری و گسترش این جریان می‌پردازد و هم افکار و باورهای قلندران را بررسی می‌کند. هر دو نیز برای یک هدف واحد مورد توجه هستند: شناخت درست قلندریه.

آنچه که در اینجا از آن به عنوان قلندریه نام برده می‌شود، جریان جدید و متمایزی از درویشی‌گری است که در اوائل قرن هفتم هجری توسط شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای پایه‌گذاری شد. لذا طبیعی است که پیشینه فکری و تاریخی داشته باشد. نویسنده نیز بحث خود را با این پیشینه آغاز می‌کند. زاهدان و صوفیان پدران نظری و عملی قلندران هستند. قلندریه در واقع فرزند ناخلف و ناراضی تصوف بود و از دل آن سر برکشید.  یکی از علل شکل‌گیری آن، نارضایتی برخی از دراویش بزرگ نسبت به محافظه‌کاری، مسامحه، آسان‌گیری و اجتماعی‌شدن تصوف بود. صوفی‌گری که خود یک جریان انقلابی، زاهدانه و جامعه‌ستیز بود، در طول تاریخ به تدریج نرم و منعطف شد و با جامعه و حکومت سازگار شد و این امر ناخشنودی و اعتراض برخی از دل‌بستگان را در پی داشت، به‌ویژه سه نفر.

سه شخصیت اصلی آغازگر این جریان بودند؛ سه درویش بزرگ که پدران و بنیان‌گذاران این جریان خاص بودند؛ جمال‌الدین ساوی، قطب‌الدین حیدر و عثمان بابا. هر سه ایرانی بودند. آری، ایرانیان سرچشمه اصلی این جریان عجیب و ناهنجار بودند. این سه ایرانی به ترتیب سه فرقه را شکل دادند: قلندریه، حیدریه و ابدال روم. این فرقه‌ها در ایران و شرق و غرب آن گسترش یافتند و بعدها فرقه‌های جدیدی نیز از دل آن‌ها پدید آمد. نویسنده هم زندگانی آن سه پایه‌گذار را توضیح می‌دهد و هم سرگذشت فرقه‌ها را در ایران، هند، خاورمیانه عربی و آسیای صغیر.

همچنین فصل کاملی را به ماجرای قلندریه در امپراطوری عثمانی اختصاص می‌دهد. البته او در این بخش فقط یک دوره زمانی خاص (اواخر قرن نهم تا اوائل قرن دهم هجری) را بررسی می‌کند؛ زیرا در این زمان اوج رونق قلندریه را در امپراطوری عثمانی می‌بینیم، به حدی که علاوه بر سه فرقه اصلی، فرقه‌های جدیدی نیز به‌وجود می‌آید که مهمترین آن‌ها عبارتند از: جامی‌ها، بکتاشی‌ها و شمس‌تبریزی‌ها.

قلندران به عنوان یک گروه مشخص و متمایز ویژگی‌های خاص خودشان را داشتند. آن ویژگی‌ها را می‌توان در دو کلمه خلاصه کرد: زهد و اباحی‌گری. از جهت زهد به پوشش حداقلی و پوشیدن بدترین و خشن‌ترین و مندرس‌ترین لباس‌ها بسنده می‌کردند. حتی گاهی تنها لباس‌شان چند برگ درخت بود که با آن فقط عورت خود را می‌پوشاندند. البته بعدها تن‌پوش خاصی پیدا کردند و هر فرقه‌ای لباس ژنده خاصی داشت؛ البته اگر بتوان آن را لباس نامید.

خوراک آنان هم چیزهای ساده و حداقلی مثل گیاهان خودرو بود. موهای سر، ابرو، ریش و سبیل خود را کامل می‌تراشیدند و آن را "چهار ضرب" می‌نامیدند. بدن خود را می‌خراشیدند و زخمی می‌کردند. خود را به ریاضت‌های سختی وادار می‌ساختند. بیکار، خانه به دوش، آواره، پابرهنه، ژنده و ژولیده بودند و ازدواج نمی‌کردند. اباحی‌گری آنها هم، به‌طور کلی، زیر پا گذاشتن علنی آداب و رسوم جامعه بود. آنان جامعه، نهادها و قوانین آن را مانع بزرگ و اصلی رسیدن به خداوند می‌دانستند، اما از جامعه نمی‌گریختند و راه انزوا را در پیش نمی‌گرفتند، بلکه به قلب جامعه می‌زدند و با رفتارهای هنجارشکن و قانون‌ستیز خود، سعی در ابطال آن داشتند. رفتارهای آنان به‌قدری ناهنجار بود که حتی گاهی در ملأ عام کنش‌های جنسی را علنا انجام می‌دادند. با اینکه خواهان وصل به خداوند بودند، اما به آداب شرعی هم چندان پایبند نبودند. مواد روان‌گردان و توهم‌زا، همچون حشیش و برگ شاهدانه، مصرف می‌کردند. برخی افراد کشف حشیش را به بزرگان قلندریه نسبت می‌دهند. آری، برخی افراد قید مزایای مادی را می‌زنند و با هنجارهای جامعه می‌ستیزند و عیش و لذت و خوشی را در امور نامتعارف و ناهنجار پی می‌گیرند. از آنجایی که جامعه در همه زمینه‌ها هنجارهای مشخصی دارد، آنان نیز در همه موارد ناهنجار می‌شوند؛ پوشاک، خوراک، مدل مو، گفتار، روابط انسانی، مسکن، شغل.

زهد شدید و اباحه‌گری آنارشیستی قلندران کاملا در ارتباط با هم بود. آنان نه چیزی داشتند که از دست بدهند و نه چیزی می‌خواستند که به‌دست  بیاورند. لذا در مبارزه با جامعه ترس و دلهره‌ای نداشتند؛ زیرا جامعه نمی‌توانست با آنان کاری کند. اگر می‌خواستند قلندران را بدنام کنند، آنان پیشاپیش خود را رسوا ساخته بودند. اگر می‌خواستند آنها را تأدیب کنند، پیشاپیش ده‌ها برابر ریاضت کشیده بودند. اگر می‌خواستند آنان را بکشند، ترسی نداشتند و آرزوی آنان همین بود. البته جریان‌های گوناگون قلندریه علی‌رغم داشتن اشتراکات، وجوه تمایز مهمی نیز داشتند و همین امر سبب شده که کارا مصطفی بخش‌هایی را به هر جریان اصلی و مشخصات ویژه‌اش اختصاص دهد.

کتاب با تصاویر جالبی از قلندران به پایان می‌رسد. بیشتر تصاویر، نقاشی سیاحان اروپایی است که در سفرهای خود در قلمرو مناطق اسلامی از قلندران رسم کرده‌اند. اگرچه متن کتاب تصویر بهتری از آنان در ذهن خواننده نقش می‌کند.

در پایان، نکته مهمی را باید خاطرنشان ساخت. آشناشدن با قلندریه صرفا اطلاع از یک جریان تاریخی نیست که آغاز و پایان مشخصی داشت، بلکه در واقع فهمیدن یکی از ابعاد، رویکردها و امکانات زندگی بشری است. قلندری‌گری یک سبک زندگی و یکی از گزینه‌های همیشه مطرح در حیات آدمیان است. این شیوه زندگی هنگامی رواج پیدا می‌کند که نهادها و رسوم جامعه خشک و منجمد می‌شوند و با آرمان‌های فردی بیشترین ناسازگاری را پیدا می‌کنند. امروزه نیز چنین وضعیتی کم و بیش قابل مشاهده است. رفتارهایی که در میان بسیاری از نوجوانان دیده می‌شود، رگه‌هایی از قلندری‌گری را در خود دارد که در آینده تشدید خواهد شد. لذا آشناشدن با قلندریه، درک و فهم بهتر وضع موجود نیز به‌شمار می‌آید.

*دکترای فلسفه

دیدگاه کاربران


نظراتی كه به تعميق و گسترش بحث كمك كنند، پس از مدت كوتاهی در معرض ملاحظه و قضاوت ديگر بينندگان قرار مي گيرد. نظرات حاوی توهين، افترا، تهمت و نيش به ديگران منتشر نمی شود.

نیسانهواپیمایی قطر

پربحث‌های اخیر

  1. تاکید شورای امنیت بر تمامیت ارضی عراق و مخالفت با همه‌پرسی کردستان

  2. کره شمالی به دنبال آزمایش بمب هیدروژنی در اقیانوس آرام است/اون، ترامپ را "دیوانه" خواند

  3. توانمندی هسته ای نظامی رژیم صهیونیستی همواره منبع نگرانی جامعه بین المللی

  4. موگرینی: تلاش آمریکا برای بازمذاکره یعنی نقض برجام/ زمان‌بندی برجام در خصوص پسا 2025 روشن است

  5. روحانی: ما برای دفاع از کشورمان از کسی اجازه نخواهیم گرفت/ موشک‌هایمان را تقویت خواهیم کرد

  6. جزئیات جمع‌بندی موگرینی از نشست اعضای ۱+۵ درباره برجام

  7. گفت‌وگوی کوتاه ظریف و موگرینی

  8. حملات جنگنده‌های اسرائیلی به اطراف فرودگاه بین‌المللی دمشق

  9. رایزنی وزیران امور خارجه ایران و چین درباره برجام

  10. 10 درصد موارد درد قفسه سینه کودکان مربوط به مسائل قلبی است

  11. متروسواری شهردار تهران در روز جهانی بدون خودرو

  12. سالروز آغاز جنگ تحمیلی و چند تحلیل و اعتراف

  13. ماجرای گفته نشده از بمباران مواضع داعش توسط جنگنده های ارتش/ شخصاً وارد خاک عراق شدم

  14. رژه نیروهای مسلح در تهران و سراسر کشور آغاز شد

  15. سقوط هواپيما در فرودگاه آتاتورك استانبول  

  16. ناتو هم بر اجرای برجام تاکید کرد!

  17. توصیه‌ی رهبر معظم انقلاب به هیئت‌های مذهبی  

  18. فراموشی ترامپ به روایت محسن رضایی

  19. طارمی و ادامه موقعیت سوزی‌های باور نکردنی/درد بی درمان!

  20. اعتباری که برای اتمام پروژه‌های نیمه تمام کشور لازم است

  21. صدر: همه‌پرسی در منطقه کردستان، خودکشی است

  22. صعود آمکار در اولین بازی عزت‌اللهی

  23. آلزایمر در ایران در چه وضعی است؟

  24. انتقادبرنی سندرز درباره خروج ازبرجام:کشورهاچرا باید بارئیس جمهور بی ملاحظه آمریکاتوافق کنند؟

  25. برانکو: مقابل سپاهان پخته بازی کردیم

پربحث‌های دیروز

  1. توهين به شان مردم و رسانه ملی در برنامه خانوادگی خندوانه!/ ازدواج رامبد جوان و نگار جواهریان در "کینگ کنگ"!

  2. چند خط صریح و صمیمی با محمد باقر قالیباف

  3. سقوط هواپيما در فرودگاه آتاتورك استانبول  

  4. ناتو هم بر اجرای برجام تاکید کرد!

  5. توصیه‌ی رهبر معظم انقلاب به هیئت‌های مذهبی  

  6. فراموشی ترامپ به روایت محسن رضایی

  7. طارمی و ادامه موقعیت سوزی‌های باور نکردنی/درد بی درمان!

  8. اعتباری که برای اتمام پروژه‌های نیمه تمام کشور لازم است

  9. صدر: همه‌پرسی در منطقه کردستان، خودکشی است

  10. صعود آمکار در اولین بازی عزت‌اللهی

  11. آلزایمر در ایران در چه وضعی است؟

  12. انتقادبرنی سندرز درباره خروج ازبرجام:کشورهاچرا باید بارئیس جمهور بی ملاحظه آمریکاتوافق کنند؟

  13. برانکو: مقابل سپاهان پخته بازی کردیم

  14. استقلال شانزدهم شد/جدول لیگ برتر پس از بازی های امروز هفته هفتم لیگ برتر

  15. ترامپ بانکهارا ازتعامل مالی باکره شمالی منع کرد

  16. مایک پنس: ترامپ تصمیم خود را درباره برجام گرفته است

  17. الجبیر باز هم قطر را به حمایت از تروریسم متهم کرد

  18. محورهای اصلی جمع‌بندی جلسه وزیران ٥+١

  19. سپاهان 2 - پرسپولیس 2 ؛ جلال الدین مرد سرنوشت ال کلاسیکو !

  20. از آسمان منادیِ ماتم رسیده است/ فَبْکِ علی الحُسَین، محرّم رسیده است  

  21. گل دوم پرسپولیس به سپاهان ( علیپور )

  22. گل اول سپاهان به پرسپولیس ( مروان حسین )

  23. گل اول پرسپولیس به سپاهان ( طارمی )

  24. اتریش: انتقادهای ترامپ از برجام قابل درک نیست

  25. حجم صادرات ایران به ترکیه

پربحث‌های هفته

  1. حاشیه های خرید یک میلیاردی تبلت‌ و خودروهای جدید برای اعضای شورای شهر تهران

  2. اولین واکنش به لیست خرید تبلت و ماشین برای اعضای شورای شهر تهران

  3. سیف: من هیچ وقت نمی رفتم در جایی که مجوز از بانک مرکزی ندارد، سرمایه گذاری کنم/ کاسپینی‌ها پای اشتباه خود بایستند

  4. اظهارات سخیف ترامپ در سازمان ملل علیه ایران/ آمریکا آماده است، می‌خواهد و می‌تواند رژیم کره‌شمالی را نابود کند

  5. ملوک زندانی شرف است از شرف او حمایت کنید

  6. فراموشی سیف از مجوز سال ۹۴ بانک مرکزی به موسسه کاسپین/ آقای رئیس کل! شما باید پاسخگوی مجوز فعالیت کاسپین باشید

  7. سیف از خودش سلب مسوولیت نکند؛ او در قبال سپرده گذاران کاسپین مسوول است/ پرونده تخلفات بانک مرکزی به دستگاه قضا رفت

  8. ترامپ: تا یک ماه دیگر خواهید دید که چه خواهم کرد/ در برابر ایران بیکار نمی‌نشینیم

  9. قاتل آتنا به دار مجازات آويخته شد+تصاویر

  10. سخنگوی وزارت امورخاجه میهمان ویژه الف می شود/ سوالات خود درباره مسایل سیاست خارجی و دیپلماسی را از او بپرسید

  11. سرنوشت مبهم فروش ۱۶۰ بوئینگ به ایرلاین‌های ایرانی/ نقض فاحش برجام از سوی آمریکایی‌ها

  12. پیوند برجام و تحریم!/آدرس غلط ندهیم

  13. حدادعادل:احمدی‌نژاد رایانه‌ای است که نرم‌افزارش را نمی‌دانیم/ ۱۶ میلیون رای نتیجه تشکیل جمنا بود

  14. جوانی که یک دختر را در خیابان ربود و در خودرو به او تجاوز کرد،به10سال حبس و99ضربه شلاق محکوم شد

  15. درخواست قصاصِ دختر ملی‌پوش فوتسال به خاطر تصادف با پلیس/پدر مقتول: آن دختر درحال مستی پسرم را کشت

  16. فقط چند روز برای بازگشت به شرایط هسته‌ای قبل از برجام نیاز داریم

  17. این بنز ۵ میلیاردی چگونه وارد کشور شده است؟+ تصویر

  18. همبرگر 250 هزار تومانی در لواسان + عکس

  19. پاسخ فرودگاه امام به ادعاهای عجیب توریست روس!

  20. توهين به شان مردم و رسانه ملی در برنامه خانوادگی خندوانه!/ ازدواج رامبد جوان و نگار جواهریان در "کینگ کنگ"!

  21. خيابان آيت الله كاشاني به خيابان مصدق تغيير نام يافت!  

  22. واکنش بانک مرکزی به خبر الف؛ آقای سیف نگفتند که موسسه کاسپین فاقد مجوز است+عکس

  23. قبضه سیستم تصمیم گیری کشور توسط مدیران کهنسال و تکراری

  24. ادبیات جاهلانه و زشت ترامپ درشأن سازمان ملل نبود/ رژیم شرور و نژاد پرست صهیونیستی نمی تواند ملت‌های صلح‌طلب را نصیحت کند

  25. تهیه اسکناس اقلیم کردستان عراق به نام "دراو"   

پربحث‌های هفته

  1. برنامه دوره چهل و نهم سینماتک در موزه هنرهای معاصر

  2. شب مولوی پژوهان در مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی

  3. ادوارد براون که بود؟

  4. برگزاری دوره‌های آموزشی خواندن متون عربی در دانشگاه تهران

  5. از فرهنگ گستران گمنام ایران و آذربایجان

  6. جلسه نقد و بررسی کتاب «سینمای آزار»

  7. سه مقاله بنیادین از اروین پانوفسکی

  8. سه اثر ایرانی در دفتر بین المللی کتاب

  9. کتاب‌بی‌متن/114

  10. شب دکتر بزرگ نادرزاد

  11. جلسه نقد و بررسی کتاب «خانواده‌ی مسلمان و فضای مجازی»

  12. رونمایی «آیینه تمام‌نما» اثر آیت‌الله حائری‌ شیرازی

  13. فقط چهار نوع کاربر در فیس‌بوک وجود دارد

  14. شناخت شاعران کلاسیک به سبک مجتبی عبدالله نژاد!

  15. برگزاری آئین بزرگداشت استاد شهریار

  16. یک تراژدی نیمه تمام که در «سالومه» تمام می‌شود

  17. یاد آر ز شمع مرده، یاد آر

  18. ناشر شدن، مثل آب خوردن!

  19. جنگ ایران و عراق به روایت فرمانده دشمن

  20. تصحیح محمدعلی موحد از مثنوی مولانا رونمایی می‌شود

  21. دیدار و گفتگو با دکتر محمود زندمقدم

  22. نشستی به مناسبت هشتادوهشتمین سالروز تولد بدرالزمان قریب

  23. انتشار چهارمین شماره فصلنامه ترجمان علوم‌انسانی

  24. کتاب‌بی‌متن/113

  25. تن به مثابه‌ جهانی کوچک!

ویگو

وب‌گردی

آخرین عناوین