«تاریخ کهن قلندریه»؛ احمد تارگون کارا مصطفی؛ ترجمه‌ی مرضیه سلیمانی؛ فرهنگ معاصر دوستان ناهنجار خداوند

دکتر علی غزالی ‌فر*،   3960620213 ۰ نظر، ۰ در صف انتشار و ۳ تکراری یا غیرقابل انتشار
دوستان ناهنجار خداوند

آشناشدن با قلندریه صرفا اطلاع از یک جریان تاریخی نیست که آغاز و پایان مشخصی داشت، بلکه در واقع فهمیدن یکی از ابعاد، رویکردها و امکانات زندگی بشری است.

«تاریخ کهن قلندریه»
نویسنده: احمد تارگون کارا مصطفی
مترجم: مرضیه سلیمانی
ناشر: فرهنگ معاصر، چاپ اول 1396
272 صفحه، 20 هزارتومان
 

*****

در سال 658 هجری قمری، گروهی از قلندران در سوریه به حضور هلاگوخان رسیدند. این حاکم مغول برای قلع و قمع مخالفان به آنجا رفته بود. او می‌خواست درباره این افراد بیشتر بداند. از وزیرش پرسید اینان کیستند؟ وزیر گفت که آنها اضافات و زوائد جهان هستند. خان مغول تکلیفش را فهمید. اندکی بعد همه آنان را از دم تیغ گذراندند و به دیار عدم فرستادند. آن وزیر، دانشمند و عالم بزرگ، خواجه نصیرالدین طوسی (597-672)، بود.

اما آن اضافات و زوائد جهان، کم نبودند و کم نبودند کسانی که طور دیگری در مورد آنها سخن می‌گفتند. مولانا (604-672)، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی، با آنان همدلی داشت و برای بزرگان‌شان احترام قائل بود. یک روز که آرایشگرش می‌خواست ریش او را کوتاه کند، از او پرسید چه کند و چقدر کوتاه کند. مولانا گفت زیاد کوتاه کن؛ در حدی که میان مرد و زن فرقی باشد. بعد افزود من به قلندران رشک می‌برم که ریش خود را کامل می‌تراشند.

این دو برخورد متفاوت از دو شخصیت بزرگ معاصر، تا امروز هم ادامه داشته و حتی بین محققان نیز وجود دارد و نشان می‌دهد که جریان قلندریه چقدر پیچیده است. این پیچیدگی، شناخت آن را دشوار می‌سازد. به علاوه، منابع موثق در این زمینه زیاد نیست؛ زیرا خود قلندران به دلیل سرشت فعالیت‌شان به نوشتن درباره خود چندان اهمیتی نمی‌دادند و اغلب کسانی که در مورد آنان نوشته‌اند به دلیل خصومتی که نسبت به آنان داشتند، منصفانه گزارش نداده‌اند و تصویری یک‌طرفه از آنان ترسیم کرده‌اند. لذا مباحث مربوط به جریان قلندریه را باید بیشتر در لابه‌لای دیگر آثار جستجو کرد؛ آثاری که بسیاری از آن‌ها نسخه خطی است و دسترسی به آن‌ها مشکلات خاص خودش را دارد.

همین امر پژوهش را بسیار طاقت‌فرسا می‌سازد و باعث شده کمتر کسی تن به چنین کاری دهد. از این روی پژوهش‌های آکادمیک در مورد این جریان اسلامی به هیچ وجه در خور اهمیت و گستردگی آن نیست. اما برخی از تحقیقات قابل ستایش است. اثر دکتر احمد تارگون کارا مصطفی این‌گونه است. کتاب عالمانه او اگرچه کاملا مستند، موثق و حاصل سال‌ها تحقیقات جدی در این زمینه است، اما در عین حال بسیار شیرین و بدون پیچیدگی نوشته شده است.

ترجمه تحت اللفظی عنوان کتاب "دوستان ناهنجار خداوند" است، اما چون برای خواننده ایرانی خالی از ابهام نیست، مترجم عنوان گویاتری برای آن برگزیده است. همچنان که مقدمه بلند و عالمانه‌ای در باب کتاب و موضوع آن نگاشته‌ که مقدمه خوبی برای ورود به مطالب اصلی است.

مباحث این کتاب را، که در هشت فصل سامان یافته است، می‌توان به دو نوع کلی تقسیم کرد: تاریخ و نظریات. نویسنده، هم به تاریخ شکل‌گیری و گسترش این جریان می‌پردازد و هم افکار و باورهای قلندران را بررسی می‌کند. هر دو نیز برای یک هدف واحد مورد توجه هستند: شناخت درست قلندریه.

آنچه که در اینجا از آن به عنوان قلندریه نام برده می‌شود، جریان جدید و متمایزی از درویشی‌گری است که در اوائل قرن هفتم هجری توسط شخصیت‌های شناخته‌شده‌ای پایه‌گذاری شد. لذا طبیعی است که پیشینه فکری و تاریخی داشته باشد. نویسنده نیز بحث خود را با این پیشینه آغاز می‌کند. زاهدان و صوفیان پدران نظری و عملی قلندران هستند. قلندریه در واقع فرزند ناخلف و ناراضی تصوف بود و از دل آن سر برکشید.  یکی از علل شکل‌گیری آن، نارضایتی برخی از دراویش بزرگ نسبت به محافظه‌کاری، مسامحه، آسان‌گیری و اجتماعی‌شدن تصوف بود. صوفی‌گری که خود یک جریان انقلابی، زاهدانه و جامعه‌ستیز بود، در طول تاریخ به تدریج نرم و منعطف شد و با جامعه و حکومت سازگار شد و این امر ناخشنودی و اعتراض برخی از دل‌بستگان را در پی داشت، به‌ویژه سه نفر.

سه شخصیت اصلی آغازگر این جریان بودند؛ سه درویش بزرگ که پدران و بنیان‌گذاران این جریان خاص بودند؛ جمال‌الدین ساوی، قطب‌الدین حیدر و عثمان بابا. هر سه ایرانی بودند. آری، ایرانیان سرچشمه اصلی این جریان عجیب و ناهنجار بودند. این سه ایرانی به ترتیب سه فرقه را شکل دادند: قلندریه، حیدریه و ابدال روم. این فرقه‌ها در ایران و شرق و غرب آن گسترش یافتند و بعدها فرقه‌های جدیدی نیز از دل آن‌ها پدید آمد. نویسنده هم زندگانی آن سه پایه‌گذار را توضیح می‌دهد و هم سرگذشت فرقه‌ها را در ایران، هند، خاورمیانه عربی و آسیای صغیر.

همچنین فصل کاملی را به ماجرای قلندریه در امپراطوری عثمانی اختصاص می‌دهد. البته او در این بخش فقط یک دوره زمانی خاص (اواخر قرن نهم تا اوائل قرن دهم هجری) را بررسی می‌کند؛ زیرا در این زمان اوج رونق قلندریه را در امپراطوری عثمانی می‌بینیم، به حدی که علاوه بر سه فرقه اصلی، فرقه‌های جدیدی نیز به‌وجود می‌آید که مهمترین آن‌ها عبارتند از: جامی‌ها، بکتاشی‌ها و شمس‌تبریزی‌ها.

قلندران به عنوان یک گروه مشخص و متمایز ویژگی‌های خاص خودشان را داشتند. آن ویژگی‌ها را می‌توان در دو کلمه خلاصه کرد: زهد و اباحی‌گری. از جهت زهد به پوشش حداقلی و پوشیدن بدترین و خشن‌ترین و مندرس‌ترین لباس‌ها بسنده می‌کردند. حتی گاهی تنها لباس‌شان چند برگ درخت بود که با آن فقط عورت خود را می‌پوشاندند. البته بعدها تن‌پوش خاصی پیدا کردند و هر فرقه‌ای لباس ژنده خاصی داشت؛ البته اگر بتوان آن را لباس نامید.

خوراک آنان هم چیزهای ساده و حداقلی مثل گیاهان خودرو بود. موهای سر، ابرو، ریش و سبیل خود را کامل می‌تراشیدند و آن را "چهار ضرب" می‌نامیدند. بدن خود را می‌خراشیدند و زخمی می‌کردند. خود را به ریاضت‌های سختی وادار می‌ساختند. بیکار، خانه به دوش، آواره، پابرهنه، ژنده و ژولیده بودند و ازدواج نمی‌کردند. اباحی‌گری آنها هم، به‌طور کلی، زیر پا گذاشتن علنی آداب و رسوم جامعه بود. آنان جامعه، نهادها و قوانین آن را مانع بزرگ و اصلی رسیدن به خداوند می‌دانستند، اما از جامعه نمی‌گریختند و راه انزوا را در پیش نمی‌گرفتند، بلکه به قلب جامعه می‌زدند و با رفتارهای هنجارشکن و قانون‌ستیز خود، سعی در ابطال آن داشتند. رفتارهای آنان به‌قدری ناهنجار بود که حتی گاهی در ملأ عام کنش‌های جنسی را علنا انجام می‌دادند. با اینکه خواهان وصل به خداوند بودند، اما به آداب شرعی هم چندان پایبند نبودند. مواد روان‌گردان و توهم‌زا، همچون حشیش و برگ شاهدانه، مصرف می‌کردند. برخی افراد کشف حشیش را به بزرگان قلندریه نسبت می‌دهند. آری، برخی افراد قید مزایای مادی را می‌زنند و با هنجارهای جامعه می‌ستیزند و عیش و لذت و خوشی را در امور نامتعارف و ناهنجار پی می‌گیرند. از آنجایی که جامعه در همه زمینه‌ها هنجارهای مشخصی دارد، آنان نیز در همه موارد ناهنجار می‌شوند؛ پوشاک، خوراک، مدل مو، گفتار، روابط انسانی، مسکن، شغل.

زهد شدید و اباحه‌گری آنارشیستی قلندران کاملا در ارتباط با هم بود. آنان نه چیزی داشتند که از دست بدهند و نه چیزی می‌خواستند که به‌دست  بیاورند. لذا در مبارزه با جامعه ترس و دلهره‌ای نداشتند؛ زیرا جامعه نمی‌توانست با آنان کاری کند. اگر می‌خواستند قلندران را بدنام کنند، آنان پیشاپیش خود را رسوا ساخته بودند. اگر می‌خواستند آنها را تأدیب کنند، پیشاپیش ده‌ها برابر ریاضت کشیده بودند. اگر می‌خواستند آنان را بکشند، ترسی نداشتند و آرزوی آنان همین بود. البته جریان‌های گوناگون قلندریه علی‌رغم داشتن اشتراکات، وجوه تمایز مهمی نیز داشتند و همین امر سبب شده که کارا مصطفی بخش‌هایی را به هر جریان اصلی و مشخصات ویژه‌اش اختصاص دهد.

کتاب با تصاویر جالبی از قلندران به پایان می‌رسد. بیشتر تصاویر، نقاشی سیاحان اروپایی است که در سفرهای خود در قلمرو مناطق اسلامی از قلندران رسم کرده‌اند. اگرچه متن کتاب تصویر بهتری از آنان در ذهن خواننده نقش می‌کند.

در پایان، نکته مهمی را باید خاطرنشان ساخت. آشناشدن با قلندریه صرفا اطلاع از یک جریان تاریخی نیست که آغاز و پایان مشخصی داشت، بلکه در واقع فهمیدن یکی از ابعاد، رویکردها و امکانات زندگی بشری است. قلندری‌گری یک سبک زندگی و یکی از گزینه‌های همیشه مطرح در حیات آدمیان است. این شیوه زندگی هنگامی رواج پیدا می‌کند که نهادها و رسوم جامعه خشک و منجمد می‌شوند و با آرمان‌های فردی بیشترین ناسازگاری را پیدا می‌کنند. امروزه نیز چنین وضعیتی کم و بیش قابل مشاهده است. رفتارهایی که در میان بسیاری از نوجوانان دیده می‌شود، رگه‌هایی از قلندری‌گری را در خود دارد که در آینده تشدید خواهد شد. لذا آشناشدن با قلندریه، درک و فهم بهتر وضع موجود نیز به‌شمار می‌آید.

*دکترای فلسفه

عضویت در کانال تلگرام الف

وب‌گردی

بانک آیندهبیمه دیمادیرانسام سیر

پربحث‌های اخیر

  1. ضرغامی: به لیلا حاتمی خرده نگیرید وقتی رییس جمهور ....  

  2. به جای سفر به مکه، مدینه و عتبات، ایران را آباد کنید  

  3. قتل به خاطر پارک نامناسب خودرو / قاتل دستگیر شد  

  4. شجاعی: زنان حق دارند هیجان حضور در ورزشگاه‌ را تجربه کنند

  5. ایران می تواند صادرکننده استارت آپ های موفق به جهان باشد

  6. دانشجویان خطاب به غلامی: به شما اطلاعات غلط می‌دهند؛مشکل بورسیه‌ها هنوز پابرجاست

  7. درخواست پلیس برای مدیریت بیشتر فضای مجازی

  8. جلوگیری از خروج ۱۰۰میلیون دلار ارز با ساخت داخلی یک چراغ

  9. ثبت نام «مادورو» در انتخابات ریاست جمهوری ونزوئلا

  10. نجات زنی با گردن بریده در تاکستان

  11. آخرین وضعیت پادوانی از زبان پزشک استقلال

  12. بازیگر مرد معروف در کنار دخترش  

  13. تروریست‌ها در چند کیلومتری یکی از غنی‌ترین استان‌های عراق

  14. کی‌روش از نظر کریمی لات کوچه خلوت است!

  15. این فیلم را از دست ندهید!

  16. رونمایی رسمی از گلکسی اس ۹ و اس ۹ پلاس سامسونگ  

  17. جزئیاتی از منشور 9 بندی گفتگوی سیاسی/ تسهیل برگزاری تجمعات /کسی مانع نقد منصفانه نشود

  18. سایت کنفدراسیون فوتبال آسیا:پرسپولیس قهرمان جدید خود را پیدا کرد

  19. احمد نجفی درِ شورای صنفی نمایش را گِل گرفت!  

  20. جمع آوری بساط بازار فروش پرندگان در فریدونکنار و محمودآباد

  21. پایان تلخ دوستی اینستاگرامی

  22. نقص فنی یک هواپیما و بازگشت به مهرآباد   

  23. سرقت مسلحانه طلافروشی در بوشهر

  24. پیروزی قاطعانه منچستر سیتی مقابل آرسنال/نخستین جام برای گواردیولا

  25. تقابل روسیه و بریتانیا در شورای امنیت در رابطه با ایران

پربحث‌های دیروز

  1. اقدام قابل تقدیر امام جمعه اهواز در قبال اعتراض تلخ کارگران

  2. ضرغامی: به لیلا حاتمی خرده نگیرید وقتی رییس جمهور ....  

  3. پایان تراژیک داستان کی‌روش و ایران

  4. موسوی لارگانی: برجام بزرگترین ضربه را به کشور وارد کرده است

  5. ابتکار: مدیریت بحران دولت نمره قبولی می‌گیرد

  6. نماینده مجلس: ادامه حضور آخوندی به صلاح نیست

  7. واکنش «وزرات کشور» به فیلم برخورد پلیس با دختری که کشف حجاب کرد

  8. سیف: قیمت ارز به تدریج متعادل خواهد شد

  9. سوال از کرباسیان برای افزایش قیمت ارز/ احتمال استیضاح وزیر

  10. اصلاحات جدید برای طرح ترافیک پایتخت / تخفیف ۹۰ درصدی برای خبرنگاران / طرح رایگان برای جانبازان

  11. قتل به خاطر پارک نامناسب خودرو / قاتل دستگیر شد  

  12. شجاعی: زنان حق دارند هیجان حضور در ورزشگاه‌ را تجربه کنند

  13. ایران می تواند صادرکننده استارت آپ های موفق به جهان باشد

  14. دانشجویان خطاب به غلامی: به شما اطلاعات غلط می‌دهند؛مشکل بورسیه‌ها هنوز پابرجاست

  15. درخواست پلیس برای مدیریت بیشتر فضای مجازی

  16. جلوگیری از خروج ۱۰۰میلیون دلار ارز با ساخت داخلی یک چراغ

  17. آذری جهرمی: رفع فیلتر توئیتر در دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی در حال بررسی است

  18. آخرین وضعیت لئوناردو پادوانی بعد از عمل جراحی

  19. حرف حساب / نماز حکومت، عدالت است! / این چوپان را معرفی کنید !

  20. واکنش علی دایی به ادعای کتک زدن یک هنرمند

  21. اعزام غواصان ایرانی به چین برای ورود مجدد به نفتکش سانچی

  22. انتشار تصاویر جانباختگان هواپیمای آسمان در فضای مجازی جرم است

  23. کدام بهتر است؟ پورشه پانامرا توربو، بی‌ام‌و M6 گرن کوپه یا مرسدس AMG S63

  24. کلاهبرداری برخی از واردکنندگان خودروهای هیبریدی

  25. کیهان: دلیل مخالفت آخوندی با مسکن مهر آن است که از ساخته شدن آن ضرر کرده

پربحث‌های هفته

  1. تشک کشتی، چالش جدید ایران با اسرائیل

  2. روحانی: با گذاشتن قرآن در داشبورد، خودرو اسلامی نمی‌شود/ عده ای می خواستند برای هر علمی یک آیه و حدیث پیدا کنند

  3. آقای آخوندی! زمان عذرخواهی و استعفا فرا نرسیده است؟

  4. استیضاح وزرای کار و راه تقدیم هیات رییسه شد/ نامه برخی نمایندگان به روحانی: ربیعی و آخوندی قبل از استیضاح، استعفا دهند

  5. افشاگری بزرگ در مورد سقوط ATR/هواشناسی هشدار داده بود ولی شرکت آسمان پرواز را لغو نکرد/ از خلبان چک گرفتند و مجبور به پرواز میکنند/ به وزیر تذکر دادیم ولی ربیعی توجهی نکرد

  6. آخوندی: هر حادثه‌ای رخ می‌دهد، به جای اصلاح فرآیندها سریعا دنبال یک نفر می‌رویم که با آن درگیر شویم

  7. انتقاد کیهان از بازیگر معروف

  8. نوبخت: دولت در هر ماه و شبی که قرار است مبلغ یارانه آماده شود با مشکلاتی در تامین منابع مواجه است

  9. دستور روحانی برای پیگیری حقوقی پرونده برخورد با دختر خیابان انقلاب

  10. نشانه‌ای دیگر برای خروج  بی بی سی از بی طرفی

  11. اقدام قابل تقدیر امام جمعه اهواز در قبال اعتراض تلخ کارگران

  12. دفتر سخنگوی دولت: حداکثر حقوق مقامات ۱۰ میلیون تومان است

  13. باهنر: مقامات قضایی گفته‌اند که برای برخورد با احمدی‌نژاد آمادگی وجود دارد و به اندازه کافی هم جرم مرتکب شده است

  14. حمایت روسیه از اسرائیل در صورت حمله ایران

  15. زبان مادری و زبان رسمی

  16. آیت‌الله جنتی 91 ساله شد/ کدام روحانیون از ایشان بزرگتر هستند؟

  17. رییس کمیسیون عمران مجلس: قصور سازمان هواپیمایی و هواپیمایی آسمان در سقوط هواپیما/ مسئولین استعفاء دهند/ بررسی علت سقوط هواپیما در کمیسیون عمران

  18. تصحیح دو اشتباه و تقدیر از گروه پزشکان بیمارستان نمازی شیراز

  19. هواپیمای آسمان ۴ دقیقه قبل از سقوط وضعیت عادی داشته/ بزرگترین قطعه پیدا شده از اجساد یک بالاتنه بوده/ روشن شدن حقایق با پیدا شدن جعبه سیاه

  20. احتمال زنده ماندن سرنشینان هواپیما بسیار کم و نزدیک به صفر شد/اعزام تکاوران تیپ ۶۵ نوهد/ارتش مختصات تقریبی محل سقوط هواپیمای ATR را در اختیار ستاد بحران گذاشت

  21. ضرغامی: به لیلا حاتمی خرده نگیرید وقتی رییس جمهور ....  

  22. وضعیت ایران در شاخص ادراک فساد بهبود یافت/ در جهان 130 ام شدیم

  23. پایان تراژیک داستان کی‌روش و ایران

  24. کدخدایی: احمدی‌نژاد اصرار داشت نتیجه انتخابات ۸۸ هرچه زودتر اعلام شود/ علی رغم اصرار تن به اعلام پیش از موعد صحت انتخابات ندادیم

  25. نماینده شرکت آسمان: خیلی از کشورها دنبال این بودند همین هواپیماهای ATR بیست و پنج ساله‌‌ی ما را بخرند  

پربحث‌های هفته

  1. زبان مادری و زبان رسمی

  2. در باب رنج‌ها و غم‌های میراث مکتوب و مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی

  3. سفر به سرزمین خوشبختی!

  4. این فیلم را از دست ندهید!

  5. نمی‌خواستم بی تو بار بدهم

  6. ششمین نشست کتابخانه ایرانی برگزار می‌شود

  7. تغییر شیوه فهم ما از «مسئولیت» ما را بی‌رحم‌تر کرده است

  8. هفت داستان کوتاه وَ بلند، از هفت داستان نویس بزرگ

  9. نشست صد و سی و هفتم انسان‌شناسی و فرهنگ

  10. نشست بررسی حکمت در آثار سنایی

  11. بازخوانی اندیشه‌های جامعه‌شناس بزرگ به زبان ساده

  12. اهدای نشان لاک‌پشت پرنده به گلی امامی و غریب‌پور

  13. چالش‌های اخلاقی مهندسی انسان

  14. جلسه رونمایی و نقد و بررسی کتاب «تاریخ مصور جراحی جهان»

  15. چطور با یک استاد سرشناس هم‌صحبت بشویم؟

  16. بزرگداشت رابیندرانات تاگور

  17. کتاب بی متن/ 176

  18. شب شاهنامه نقالان

  19. جنگی که هیچ کس را بی نصیب نگذاشت!

  20. معرفی برندگان جوایز «پن» آمریکا

  21. روایت زندگی «دهخدا» در رادیو تهران

  22. فلسفه قرن بیستم؛ مختصر و مفید

  23. مراسم بزرگداشت علامه دهخدا و دکتر انوری در دانشگاه تهران برگزار می‌شود

  24. آدام اسمیت واقعی چطور فکر می‌کرد؟

  25. کتاب بی متن/ 175

آخرین عناوین